Về Vấn Đề ‘Xét Đoán’ (15.10.2025 Thứ Tư Tuần XXVIII Thường Niên)

Động từ “xét đoán” (‘judge’ trong Anh ngữ) là một từ phức tạp và gay go trong ngữ vựng của chúng ta. Chúa dạy đừng xét đoán, vâng, nhưng trong ngữ cảnh nào, và theo nghĩa nào? Chúng ta cũng có kinh nghiệm áy náy khi xét đoán người khác trong những trường hợp cụ thể nào đó. Và mặt khác, chúng ta cũng có nhu cầu làm những công việc ‘xét đoán’ – ngay cả cần phải có những người chuyên làm công việc xét đoán, chẳng hạn các thẩm phán tại các toà án!…

Có lẽ nên hiểu về hai nghĩa của ‘xét đoán’. Thứ nhất, ‘xét đoán’ như một công cụ có tính thiết chế, được dùng để phục vụ cho những quyết định, những chọn lựa cần phải đưa ra – và đây là những sự xét đoán tương đối, nghĩa là được đặt trong những giới hạn nhất định, và vì thế không bao giờ mang ý nghĩa một phán quyết tuyệt đối (điều chỉ thuộc tư cách và thẩm quyền của Thiên Chúa mà thôi). Chúng ta nhiều lúc cần phải ‘xét đoán’ theo nghĩa thứ nhất này.

Nghĩa thứ hai của ‘xét đoán’ chính là sự xét đoán dành riêng cho Thiên Chúa, như nói trên. Chỉ Thiên Chúa mới ‘biết lành biết dữ’, mới đánh giá đúng, sai, tốt, xấu cách đầy đủ trong những trường hợp cụ thể, vì chính Ngài là điểm qui chiếu, chứ không phải qui chiếu đến một chuẩn mực nào đó ngoài Ngài. Chúng ta không bao giờ có thẩm quyền xét đoán đến mức này.

Thế nhưng, kinh nghiệm cho thấy ta luôn dễ bị cám dỗ để ‘làm Chúa’, ‘làm ông trời’, theo nghĩa là mình vô tư và thoải mái kết luận dứt khoát về người ta, thậm chí dán nhãn cho người ta bằng định kiến của mình… Ta hiểu tại sao thánh Phaolô cảnh cáo (trong Thư Rôma): “Hỡi con người kia, hễ ngươi xét đoán, thì ngươi không thể chữa mình được đâu. Vì ngươi xét đoán kẻ khác thế nào, thì ngươi tự lên án mình như vậy: bởi lẽ ngươi cũng phạm điều ngươi lên án!”

Hôm nay là ngày của thánh Têrêsa Avila, ngài rất hiểu và ứng xử rất hay về vấn đề ‘xét đoán’ này. Têrêsa không chỉ dạy chúng ta đừng xét đoán bừa bãi, ngài còn chia sẻ kinh nghiệm bản thân về cách ứng xử khi bị người khác hiểu lầm và nghĩ xấu về mình. Ngài không chống chế, không phủ nhận. Thay vào đó, ngài đón nhận một cách siêu nhiên, nghĩ rằng mình còn tệ hơn điều người kia nói, rằng người kia còn chưa biết và chưa nói những điều xấu tệ hơn thế nơi mình!… Quả là một thái độ khiêm nhường đầy sức giải phóng!

Chúa Giêsu rõ ràng đang xét đoán những người biệt phái và kinh sư khi Người đưa ra một loạt những “Khốn cho… khốn cho…” rất gay gắt. Nhưng để ý kỹ, chúng ta có thể ghi nhận hai điều ở đây. Một là, Người không nói để tấn công cách hằn học và bức xúc, kiểu cho đã tức – nhưng Người nói để giúp họ nhận ra sự thật về họ, và nhờ đó họ có thể bắt đầu thay đổi nên tốt hơn. Hai là, Người dựa trên các dữ kiện thực tế hiển nhiên, chứ không suy đoán vu vơ và kết luận một cách dễ dãi, vô căn cứ. Tóm lại, tất cả lời nói và thái độ của Chúa Giêsu đều thuộc sứ mạng giải phóng và cứu độ của Người.

Xin Chúa cho chúng ta biết ‘xét đoán’ một cách bác ái và xây dựng, khi việc ‘xét đoán’ này là một bổn phận – và biết đón nhận ‘bị xét đoán’ một cách siêu nhiên!

Lm. Lê Công Đức